याने मोठ्या प्रमाणात होईल शेतकऱ्याचा फायदा, हरित हायड्रोजन: शाश्वत शेतीच्या दिशेने भारतीय परिवर्तन.

इंजि. अमोल सानप व सुरेश जाधव सहा. प्राध्यापक नवीकरणीय ऊर्जा अभियांत्रिकी विभाग, आदित्य कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महा, बीड

हरित हायड्रोजन: शाश्वत शेतीच्या दिशेने भारतीय परिवर्तन
जगाला जलवायु परिवर्तनाच्या समस्यांशी मुकाबला करणे आणि शाश्वत विकासाची आवश्यकता असताना, हरित (ग्रीन) हायड्रोजन एक आशावादी उपाय म्हणून दिसत आहे. या बाबत पाऊल उचलणारे महाराष्ट्र पहिले राज्य ठरले आहे हे कौतुकास्पदच आहे. जलवायु पर्यावरणातील तापदंडांची नियंत्रणे करणारा हरित हायड्रोजन, प्रदूषणरहित आणि बहुरूपी ऊर्जा वाहक आहे, त्याची अत्यंत संभाव्यता आहे. भारतीय कृषीप्रदेशात, हरित हायड्रोजनची एकीकरणे कृषी क्षेत्रात क्रांतिकारी परिणाम देऊ शकते, उत्पादन क्षमता वाढवून पर्यावरणाची हानी कमी होईल.

1.भारतीय कृषी क्षेत्रास शाश्वत ऊर्जेची आवश्यकता: कृषी हे भारताचे महत्वाचे क्षेत्र आहे, ज्या मध्ये विविध प्रकारच्या लोकांना रोजगार प्रदान होतो आणि देशाच्या अन्न सुरक्षेसाठी महत्वाचे योगदान करतो. पण, एकूणच इंधनाच्या आवश्यकतेची पूर्तता करताना जलवायु परिवर्तनाच्या परिणामांचा कृषी क्षेत्रावर अधिक विपरीत परिणाम पाहावयास मिळतो आहे. हरित हायड्रोजनचे अवलंबन करणे ह्या आवश्यकतेचा विचार करताना, कृषी क्षेत्रा मधून अपारंपरिक ऊर्जा निर्मिती ला प्राधान्य देऊन, ती इंधन म्हणून हरित हायड्रोजन तयार करण्यासाठी वापरात आणणे ही काळाची गरज भासत आहे.

2.शेतीसाठी हरित हायड्रोजन:
अ). सिंचन: हरित हायड्रोजनद्वारे संचालित सिंचन प्रणाली प्रदूषणरहित पर्यावरण पूरक एक वातावरणीय मार्ग आहे. सदरील प्रणाली सौर व पवन ऊर्जेचा वापर करून हायड्रोजन उत्पादित करू शकते, ज्याच्या माध्यमातून निर्माण केलेली व वापरलेली उर्जा पुन्हा उर्जा चक्राकडे परत जाते, असे करून इंधनाच्या आधारे वीज तुटवडा जोखीम वगळता येईल आणि उर्जेवर शेती अवलंबून न राहता, अपारंपरिक ऊर्जेचा वापर जास्त वाढेल.

ब). शेती यंत्रे : शेतीतील परंपरागत इंधनाच्या आधारे चालविण्यात येणारी यंत्रे पर्यावरणातील प्रदूषणाचा मुख्य स्रोत आहेत. हरित हायड्रोजन द्वारे संचालित ट्रॅक्टर, हार्वेस्टर आणि इतर कृषीय उपकरणे स्वच्छ आणि शाश्वत उपाय पुरवतात. हे हायड्रोजन-चालित मशीने अधिक कार्यक्षम, कमी देखरेख आणि शून्य प्रदूषण प्रदान करतात, ज्यामुळे शाश्वत करण्यास मदत होते.

सी). हायड्रोपॉनिक्स आणि वर्टिकल शेती: हरित हायड्रोजनची वापर करणारी प्रणाली हायड्रोपॉनिक्स आणि वर्टिकल शेती तंत्रज्ञानातील वापराची क्षमता देते. ह्या पद्धतींमध्ये मृदा रहित शेतीचा प्रमुख अंग असतो आणि नियंत्रित पर्यावरणात काम करणार्या संचयीकृत पाणी आणि पोषण वापरून फळांची उत्पादने वाढवली जाऊ शकतात, ज्यामुळे वातावरणातील परिवर्तनाचा प्रभाव कमी होतो.

3) नवीनीकरणाची आवश्यक सहभागीता व उपाययोजना: भारताला सौर व पवन ऊर्जा स्रोतांची प्रामुख्याने उपलब्धता असून, त्याच्या वापराच्या उपाययोजना सापडलेली आहे. हे स्रोत वापरून हरित हायड्रोजन उत्पादित करता येतो, सह्य परस्थिती मध्ये सौर संचाद्वारे अतिरिक्त तयार झालेली ऊर्जा बॅटरी मध्ये साठवली जाते, त्या ऐवजी हायड्रोजन निर्मिती करून संकलित करता येईल. उत्पादित हरित हायड्रोजन अतिरिक्त ऊर्जा दरम्यान संग्रहीत केला जाऊ शकतो आणि त्यामुळे आवश्यक असलेली उर्जा वेगवेगळ्या वेळेस उपयोगात आलेली जाऊ शकते. जसे की औद्योगिक, घरगुती व दळणवळण / वाहतूक इ . हायड्रोजन चा वापर शास्वत पद्धतीने करता येईल. परंतु सदरील नवीनीकरण वाढवण्यासाठी, सरकारी आणि गैरसरकारी संस्थांमध्ये सहभागीता, विज्ञानाच्या आधारे नवीन तंत्रज्ञानाची विकासात प्रोत्साहन, आपल्या शेतकऱ्यांना उपाययोजना वापरण्यासाठी सवलत आणि अर्थशास्त्राच्या मदतीने आर्थिक संरक्षण आवश्यक आहे. जेणे करून भारतीय शेतकरी हा फक्त अन्नदाताच नाही तर ऊर्जा दाता होईल व शेतकरी आर्थिक दृष्ट्या संपन्न होईल. या संकल्पनेतून शेतकऱ्यांचा सहभाग वाढवून , हरित हायड्रोजनच्या वापराची अपेक्षित आणि सकारात्मक प्रभावाची तयारी केली, तर भारतातील कृषी उत्पादन व अर्थव्यवस्थेचा शास्वत विकास साध्य होईल.

आपल्या परिसरातील बातम्या करीता आजच संपर्क साधावा प्रशांत जगताप संपादक 9766445348